Herproductie diabetesmiddel fenformine in strijd tegen alvleesklierkanker

Twee universiteiten en twee stichtingen bundelen de krachten om één medicijn opnieuw te produceren. Diabetesmiddel fenformine kan de behandeling van alvleesklierkanker ondersteunen. Oncoloog Hanneke Wilmink en geneesmiddelen ontwikkelaar Vincent van der Wel vertellen erover.
Het viel wetenschappers op dat patiënten met alvleesklierkanker die medicijnen tegen diabetes gebruikten langer leefden. Hanneke Wilmink: ‘We hebben het hier over biguaniden. Deze middelen verlagen de glucoseproductie in de lever en verhogen de gevoeligheid voor insuline, wat belangrijk is voor mensen met diabetes. Daarnaast bleken ze de energiehuishouding en het immuunsysteem van tumoren te beïnvloeden.’ Biguaniden kunnen kankergroei remmen, maar het ene medicijn is het andere niet. Tegenwoordig wordt metformine gebruikt bij de behandeling van diabetes, maar bij alvleesklierkanker bleek dit middel niet effectief. Preklinisch onderzoek laat zien dat fenformine – het ‘oudere broertje’ van metformine – beter in kankercellen kan doordringen en daardoor wél het beoogde antikankereffect heeft. Een mooi en hoopvol nieuw inzicht, dat wel gepaard ging met een praktisch obstakel. Hanneke Wilmink: ‘Fenformine wordt al vijftig jaar niet meer geproduceerd. We moesten dus iemand vinden die het opnieuw voor ons kon maken.’ En dat is gelukt.
Eind vorig jaar werd Pepper Therapeutics opgericht. Dit nieuwe bedrijf is het resultaat van een samenwerking van het Amsterdam UMC, het Erasmus MC, Stichting Overleven met Alvleesklierkanker, Stichting RARE-NL en geneesmiddelenproducent Orfenix. Directeur Vincent van der Wel: ‘Zo’n publiek-private samenwerking is eigenlijk heel bijzonder. Met Pepper Therapeutics bewijzen wij dat het een goede kans van slagen heeft; dit is al de vijfde keer dat we een dergelijke constructie gebruiken.’ De belangrijkste kernwaarden van het bedrijf zijn maatschappelijke verantwoordelijkheid, effectieve beschikbaarheid en het breed toegankelijk maken van behandelingen. ‘We rekenen een op kosten gebaseerde prijs met een bescheiden marge. Ons doel is het investeren in de ontwikkeling van een nieuwe behandeling voor alvleesklierkanker die beschikbaar en betaalbaar is.’ Pepper Therapeutics houdt zich uitsluitend bezig met het herontwikkelen van fenformine als therapie voor alvleesklierkanker. ‘Het is niet goedkoop om een geneesmiddel opnieuw te maken en we zijn erg blij met de steun van Support Casper. Die kwam als eerste investeerder over de brug en daarna volgden er meer.’
Prof. dr. Casper van Eijck was direct geïnteresseerd toen hij over de potentie van fenformine hoorde. Hij weet als geen ander hoe belangrijk het immuunsysteem is in de strijd tegen kanker en fenformine toont potentieel in het doorbreken van de immuun resistentie die zo typisch is voor alvleesklierkanker. Support Casper maakt zich graag hard voor een dergelijke maatschappelijke investering, want in de praktijk zijn er nog steeds maar weinig mogelijkheden voor alvleesklierkankerpatiënten. Vincent van der Wel: ‘We moeten het gewoon proberen. Openstaan voor de mogelijkheden en blijven onderzoeken wat de effecten zijn op het immuunsysteem, op de kankercellen, op de kwaliteit van leven. Nieuwe samenwerkingen zoals deze zorgen uiteindelijk voor nieuwe doorbraken – daar ben ik van overtuigd.’
Het herproductieproces van fenformine is inmiddels bijna afgerond, een ontwikkeling die stap voor stap en in navolging van strikte protocollen verliep. De werkzame stof en de capsules moesten opnieuw worden geproduceerd volgens de nu geldende standaarden. Een tijdrovend en kostbaar proces. Binnenkort gaat het onderzoek naar de veiligheid en effectiviteit van het middel in meerdere ziekenhuizen van start. Omdat het een reeds goedgekeurd medicijn betreft, kan dat direct in de klinische fase. Met andere woorden: het mag aan patiënten worden toegediend. Hanneke Wilmink: ‘Aan deze studie nemen zo’n twintig mensen met uitgezaaide alvleesklierkanker deel. Ze krijgen fenformine als toevoeging aan hun chemobehandeling, te beginnen met een lage dosis die we daarna langzaam opvoeren. In deze eerste fase gaat het vooral om het aantonen van de haalbaarheid en de veiligheid. Zien we wat we verwachten? Reageren mensen er goed op? Dan kunnen we door naar fase twee en de behandeling aan nog circa zestig patiënten aanbieden.’ Als die resultaten gunstig zijn, gaat er daarna een groot internationaal onderzoek met nog eens 250 tot 300 patiënten in Europa en de Verenigde Staten van start.
Het betreft een levensverlengende behandeling, aangezien uitgezaaide alvleesklierkanker op dit moment nog niet te genezen is. Voor deze patiëntengroep zijn de behandelopties momenteel zeer beperkt en is de winst vaak klein. Hanneke Wilmink: ‘Juist daarom is elke nieuwe mogelijkheid hoopvol en relevant. Het kan gaan om een paar maanden extra, maar als die tijd gepaard gaat met een goede kwaliteit van leven is dat voor patiënten en hun naasten van grote betekenis. Ons doel is mensen meer tijd geven, op een waardevolle manier.’